Ergen Terapiye Gitmek İstemiyorsa

Ergen terapiye gitmek istemediğinde, bu itiraz çoğu zaman psikoloğun kendisine değil, teklifin ona ne anlattığına verilmiş bir cevaptır. 'Benim bir sorunum yok', 'Deli miyim ben?', 'Gitsem ne değişecek ki' gibi cümleler konuşmayı daha başlamadan bitirir. Bazen cevap bir cümle bile olmaz, omuzlar kalkar ve kulaklıklar yeniden takılır. Ebeveyn de kendini hem çaresiz hem biraz reddedilmiş hissedebilir. Oysa bu tepkilerin altında çoğunlukla utanç, kontrol edilme korkusu ya da kendi hayatı hakkında söz sahibi olma isteği yatar.

Bu noktada ebeveynin elinde ikna etmek ya da zorlamaktan fazlası vardır. Çocuğum psikoloğa gelmiyor diye kaygılanan bir anne ya da baba, önce bu 'hayır'ın neyi korumaya çalıştığını anlamayı deneyebilir, ardından teklifi gencin söz hakkını gözeten bir biçimde yeniden kurabilir ve gerekirse ilk adımı kendisi atabilir. Bu adımların amacı gencin fikrini bir akşamda değiştirmek değil, ileride yeniden konuşulabilecek bir zemin bırakmaktır. Yine de her isteksizlik karşısında beklemek doğru olmayabilir: güvenlikle ilgili bir işaret varsa karar yetişkine düşer.

Bu 'hayır' neyi anlatıyor olabilir?

Teklifi duyduğu anda gencin yüzü değişiyorsa, bu ani tepkinin arkasında birkaç farklı korku olabilir. İlki damgalanma korkusudur. Ergen için psikoloğa gitmek, 'Bende bir bozukluk var' cümlesinin resmî onayı gibi gelebilir. Sınıfta terapiye dair yapılan şakalar ya da sosyal medyadaki alaycı paylaşımlar bu korkuyu besleyebilir. 'Arkadaşlarım duyarsa ne der' sorusu da arkasından gelir. İkincisi kontrol edilme hissidir. Okul saatinden telefon süresine kadar pek çok kararı zaten yetişkinlerin verdiğini düşünen bir genç, iç dünyasına bir yetişkinin daha girmesini yeni bir denetim biçimi olarak okuyabilir. Teklif bir tartışmanın ardından ya da bir ceza konuşmasının içinde geldiyse, yardımdan çok yaptırım gibi duyulur.

Üçüncü korku gizlilikle ilgilidir: 'Ne anlatsam annemlere söyleyecek.' Ailesinin bilmesini istemediği düşünceleri ya da deneyimleri olduğunda bu korku güçlenir. Ergenlikte böyle bir iç alan istemek son derece olağandır. Arkadaşlık, flört ya da bedeniyle ilgili sorular taşıyan bir genç için bu endişe çok somuttur. Dördüncüsü, sorunun kendisine yüklendiği duygusudur. Evde bir gerginlik sürerken teklif yalnızca ona yöneldiğinde genç bunu 'Asıl sorun sensin' diye duyabilir. 'Siz kavga ediyorsunuz, psikoloğa ben mi gideceğim' itirazı sıklıkla buradan doğar.

Bazen de itirazın kaynağı hayal kırıklığıdır. Daha önce okulda ya da başka bir yerde konuşup anlaşılmadığını hisseden bir genç, 'Bir kere denedim, işe yaramadı' diyebilir. Hangi korkunun öne çıktığını bilmek, verilecek cevabı da değiştirir. Damgalanmaktan çekinen genç olağanlaştıran bir dile, kendini suçlanmış hisseden genç ailenin de sürecin parçası olacağını duymaya ihtiyaç duyar. Hayal kırıklığı yaşamış bir gence ise uyum hissetmezse başka biriyle devam edebileceğini bilmek iyi gelir.

Zorlamak bağa neye mal olur?

Bir genci ödülle, cezayla ya da uzun tartışmalarla görüşmeye getirmek mümkündür, ama bu yolla odaya giren çoğu zaman beden olur, kişi değil. Telefonunu geri almak için gelen bir ergen elli dakika boyunca kısa cevaplar verip saatin dolmasını bekleyebilir. Bu sessizlik inattan çok bir korunma biçimidir: zorla getirildiği bir yerde gencin elindeki en kolay araç susmaktır. Gönülsüz başlayan görüşmeler genellikle verimli ilerlemez ve aile de 'Denedik, işe yaramadı' diyerek bu seçeneği erkenden rafa kaldırabilir. Daha derindeki bedel, gencin bu deneyimden çıkardığı sonuçtur: 'Hayır dememin hiçbir önemi yok.' Terapi o andan sonra destek alınan bir yer olmaktan çıkar, evdeki güç mücadelesinin yeni sahnesi hâline gelir.

Zorlamanın izi ebeveyne duyulan güvende de kalır. 'Böyle devam edersen seni psikoloğa götürürüm' cümlesini bir tehdit olarak duymuş bir genç, ileride gerçekten ihtiyaç duyduğunda yardım istemekte zorlanabilir. Görüşmeye gelmesi karşılığında harçlık artışı ya da uzatılmış ekran süresi vaat etmek de benzer bir sorun doğurur, çünkü terapi bir pazarlığın konusu hâline gelir.

Bu, hiçbir beklenti koymamak anlamına gelmez. Ergenlik çağındaki bir genç için okul, sağlık ve güvenlikle ilgili pek çok kararı ebeveynin vermesi doğaldır; terapi ise gencin içinden bir parçanın da odada olmasını gerektiren bir çalışmadır. Bu yüzden 'Bir kez gidip görmeni istiyorum, sonrasına birlikte karar vereceğiz' demekle 'Gideceksin, tartışma bitti' demek arasında önemli bir fark vardır. İlki net bir beklenti koyarken gencin karar sürecindeki yerini korur; ikincisi onu kendi hayatının seyircisi yapar.

Kapıyı açık tutan bir teklif nasıl kurulur?

Teklifin zamanı ve dili, alınacak cevabı büyük ölçüde etkiler. Ortam sakinken ve birkaç cümleyle yapılan bir teklif, tartışmanın ortasındaki uzun bir konuşmadan çok daha kolay duyulur: 'Son zamanlarda sana çok şey ağır geliyor gibi görünüyor, bunu tek başına taşımak zorunda değilsin.' Bazı gençler böyle bir teklifi yüz yüze duymak yerine bir mesajla almayı daha az zorlayıcı bulur. Düşünmek için zamanı olur ve ilk tepkisini kimse izlemez. Seçenek bırakmak da önemlidir: bağlayıcı olmayan tek bir ilk görüşme, online ya da yüz yüze seçimi, gün ve saatin birlikte belirlenmesi. Kimi genç kendi odasından kulaklıkla bağlanmayı, kimi evden uzak bir odada konuşmayı daha güvenli bulur. Görüşeceği kişinin fotoğrafına ve yazdıklarına önceden birlikte göz atmak da bilinmeyeni biraz küçültür.

'Ne anlatsam annemlere söyleyecek' korkusunun en somut cevabı, gizlilik çerçevesini açıkça anlatmaktır. İlk görüşme gençle birebir yapılır ve seansların içeriği ebeveynle paylaşılmaz. Ebeveynle yapılan görüşmeler gencin anlattıklarını içermez, evdeki iletişime ve ailenin nasıl destek olabileceğine odaklanır. Bu kuralın kendine ya da başkasına ciddi zarar verme riski gibi sınırlı istisnaları vardır ve bunlar ilk görüşmede hem gençle hem ebeveynle konuşulur. Teklifin içine sizin sözünüzü de eklemek güven verir: 'Orada konuştuklarını sana sormayacağım.'

Teklif ne kadar özenle kurulursa kurulsun, cevap yine 'hayır' olabilir. O zaman ilk adımı ebeveyn atabilir. Kısa bir ebeveyn görüşmesi, gencin neye ihtiyaç duyduğunu ve ona nasıl bir çerçeve sunulabileceğini birlikte düşünmeye yer açar. Yardım istemeyi kendi üzerinden gösteren bir ebeveyn, 'Sorun yalnızca sende' mesajını da sözsüzce yumuşatmış olur.

Pratik notlar

• Teklife gelen ilk tepkiye cevap yetiştirmek yerine 'Düşünmen için zaman var' demek, konuşmayı bir pazarlığa çevirmeden bitirmeyi kolaylaştırabilir.
• Gencin psikoloğa sormak istediklerini önceden not etmesine fırsat vermek denenebilir. Kendi sorularıyla gelmek ilk görüşmeyi biraz daha ona ait kılar.
• Evdeki gerginlikte kendi payınızı dile getirmek ('Ben de bazı şeyleri farklı yapmayı öğrenmek istiyorum'), teklifin bir suçlama gibi duyulmasını azaltabilir.
• Ailede ya da yakın çevrede destek almış birinin bunu sade bir dille paylaşması, terapinin gencin gözünde daha olağan görünmesine yardımcı olabilir.
• Bir 'hayır'dan sonra meseleyi birkaç hafta dinlendirip yeniden açmak, konuyu kapatmadan baskıyı azaltmanın bir yolu olabilir.

Beklemenin uygun olmadığı durumlar

Terapiye gitmek istememek tek başına bir alarm işareti değildir. Pek çok genç bir süre direndikten sonra kendi zamanlamasıyla bu fikre ısınır. Her sert sözü bir tehlike işareti saymak da gerekmez: 'Bıktım bu evden' diyen her genç risk altında değildir. Belirleyici olan, sözlerin içeriği, ne sıklıkla tekrarlandığı ve gencin genel hâlindeki değişimdir. Bazı durumlarda ise gencin hazır olmasını beklemek uygun değildir. Kendine zarar vermeye dair sözler ya da davranışlar, 'Keşke hiç olmasam' gibi cümleler veya gencin güvenliğini tehlikeye atan bir durum söz konusuysa, onun istekli olmasını beklemeden sorumluluğu yetişkin üstlenir. Akut bir risk varsa öncelik 112'yi aramak ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurmaktır.

Böyle sözleri dikkat çekme çabası diye geçiştirmemek ve gence bunlarla ne kastettiğini açıkça sormak, onun yalnız olmadığını hissettirir. Genç bunu 'Kimseye söyleme' diyerek paylaştıysa, güvenliği söz konusu olduğunda bu sözü tutamayacağınızı ona dürüstçe söylemek gerekir. Sorumluluk almak, evde ilaç gibi riskli şeylere erişimi azaltmayı ve gerekirse okulun rehberlik servisini bilgilendirmeyi de kapsayabilir. Ciddi zarar riski taşıyan tablolar bireysel ergen terapisinin çerçevesini aşar. Bu noktada önce çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir. Gencin öfkeleneceğini ya da 'Bana güvenmiyorsunuz' diyeceğini bilmek bu adımı zorlaştırabilir. Yine de böyle bir anda onun kızgınlığına dayanmak, sessiz kalmanın yükünden daha hafiftir. Bunu ona sakin bir dille söylemek de mümkündür: 'Bana kızabilirsin, bunu anlarım; ama seni korumak benim sorumluluğum.'

Özet

Ergenin terapiye 'hayır' demesi çoğu zaman bir korkunun ya da söz hakkı isteğinin dilidir; zorlamak yerine bu dili anlamaya çalışmak, seçenek sunmak ve gizliliği açıkça konuşmak kapıyı aralık tutar. Güvenlikle ilgili bir işaret olduğunda ise karar yetişkine aittir. Genciniz henüz hazır değilse ilk adımı siz atabilirsiniz: Klinik Psikolog Nesibe Dinç ile Antalya'da yüz yüze ya da online bir ebeveyn görüşmesi planlayarak ona nasıl bir teklif sunulabileceğini birlikte düşünebilirsiniz.