Terapistle Uyum: Görünmez ama Belirleyici

Danışan-terapist uyumu, terapistinizle iyi anlaşmaktan çok onunla güvenle çalışabilmek demektir: kendinizi sakınmadan konuşabilmek, anlaşıldığınızı hissetmek ve temponuza saygı gösterildiğini görmek. Uyum bir diplomada ya da unvan listesinde yazmaz. Yine de terapide yapılan işin büyük kısmı bu ilişkinin içinden geçer; zor bir konuya yaklaşma cesareti de, seanslar arasında taşınan düşünceler de bu zeminde şekillenir. Aynı terapist bir danışanla çok iyi çalışırken bir başkasıyla zorlanabilir; bu, iki tarafın da eksikliği değildir.

Bu yüzden terapist seçiminde eğitim, etik çerçeve ve çalışma alanı kadar, ilk birkaç görüşmede ne hissettiğiniz de önemli bir bilgidir. Uyumdan söz etmek, herkes için geçerli tek bir doğru terapist aramak anlamına gelmez; sizin ihtiyacınıza, ritminize ve o dönemki hayatınıza uyan bir çalışma çerçevesini bulmakla ilgilidir. Uyum sabit bir özellik de değildir; bir aksaklık konuşulduktan sonra güçlenebilir, hayatınızdaki bir değişiklikle yeniden sınanabilir. Onu fark edebilmek, terapiye dair başka kararları da kolaylaştırır: devam etmek, aksayan bir şeyi dile getirmek ya da gerektiğinde başka bir uzmana geçmek.

İlk görüşmelerde uyum nasıl hissedilir?

Uyum çoğu zaman ilk seansta net bir yargı olarak değil, birkaç görüşme boyunca biriken bir his olarak belirir. İlk görüşmeye gergin gelmek olağandır; bu yüzden tek bir ana değil, gidişin yönüne bakmak daha anlamlıdır. Kendinize sorabileceğiniz sorular aslında basittir. Cümlelerinizi tartmadan konuşabiliyor musunuz? Sorular sizi takip ediyor mu, yoksa sürekli başka bir yöne mi çekiyor? Sustuğunuzda size zaman bırakılıyor mu? Utandığınız bir şeyi söylediğinizde karşınızdaki sakin kalabiliyor mu? İlk görüşmede bu soruların cevabı net bir evet olmayabilir; asıl bakılacak şey, birkaç görüşme içinde cevabın o yöne doğru ilerleyip ilerlemediğidir.

Temponuza saygı gösterilip gösterilmediği de bu hissi belirler. 'Bunu henüz konuşmak istemiyorum' dediğinizde bu sınır kabul edildi mi, yoksa ısrarla aynı konuya mı dönüldü? Anlattıklarınız size geri yansıtıldığında kendinizi o cümlelerde bulabildiniz mi; yanlış anlaşıldığınız bir yerde düzeltmenize alan açıldı mı? Burada küçük bir ayrım işe yarar: zor bir konuya yaklaşırken rahatsız olmak, ilişkinin kendisinden rahatsız olmakla aynı şey değildir. Zor bir anıyı anlatırken gerilmek, karşınızdakine güvenmediğinizi göstermez; bazen tam da güvendiğiniz için o anıya yaklaşabilirsiniz.

Bir de seanstan çıkarken kalan his vardır. Hiçbir şey netleşmemiş olsa bile 'Beni duydu' hissiyle çıkmak, her şey yolunda görünüp içinizde bir şeyin dışarıda kaldığını hissetmekten çok farklıdır. Beden de bu konuda bilgi verir: bazı danışanlar görüşmenin ortasında omuzlarının indiğini, nefesinin derinleştiğini fark eder, bazıları ise elli dakika boyunca tetikte kalır. Tek bir gergin seans çok şey söylemez. Ama haftalar geçtikçe tetikte olma hâli azalmıyorsa, bu üzerinde durulmaya değer bir işarettir.

Hoşlanmak ile birlikte çalışabilmek aynı şey mi?

Terapistinizi sevmeniz, onunla konuşmaktan keyif almanız güzel bir başlangıçtır, ama uyum bundan biraz farklıdır. Kimya, iki insan arasında kendiliğinden oluşan sıcaklıktır; uyum ise zor anlarda da birlikte kalabilmektir. Her seansı hoş bir sohbetle geçirip asıl konuya bir türlü gelemediğiniz bir ilişki rahat hissettirebilir, ama sizi bir yere taşımayabilir. Aranızda hiç gerilim olmaması da her zaman iyi bir işaret değildir; bazen yalnızca zor konulara hiç girilmediğini gösterir. Öte yandan zaman zaman rahatsız edici bir soru soran, yine de yanında kendinizi güvende hissettiğiniz bir terapistle çok daha anlamlı bir çalışma kurulabilir.

Çalışma biçimi de bu denklemin parçasıdır. Kimi terapist daha yapılandırılmış ilerler ve seansın odağını belirgin tutar; kimi daha çok dinler ve sizin getirdiğiniz yerden yol alır. Kimine az konuşan, kimine daha etkin bir terapist iyi gelir. Hangisinin size uyduğunu çoğunlukla deneyerek anlarsınız. 'Bana biraz daha soru sorulmasına ihtiyacım var' ya da 'Daha somut adımlar konuşmak istiyorum' demek de uyumu güçlendiren meşru isteklerdir.

Benzerlik de uyumla karıştırılabilir. Bazı danışanlar kendi yaşına, cinsiyetine ya da yaşam deneyimine yakın biriyle çalışmak ister; yurt dışında yaşayan biri için Türkçe konuşan ve gurbet hayatını bilen bir terapistle çalışmak gerçekten fark yaratabilir. Bu tercihler meşrudur ve en baştan dile getirilebilir. Yine de benzerlik tek başına yetmez. Her söylediğinizi onaylayan bir terapist ilk anda rahatlatıcıdır; uyum ise gerektiğinde size nazikçe farklı bir pencere açabilmeyi de içerir. Hem kabul edildiğinizi hem de biraz zorlandığınızı hissettiğiniz bir ilişki, çalışmanın asıl yürüdüğü yer olabilir.

Bir şeyler aksadığında terapistinize söyleyebilir misiniz?

Evet, üstelik bu konuşmanın kendisi terapinin değerli parçalarından biri olabilir. Pek çok insan memnuniyetsizliğini dile getirmek yerine sessizce geri çekilmeyi öğrenmiştir: kırıldığı arkadaşını aramayı bırakır, rahatsız olduğu bir işten bir gün habersiz ayrılır. Terapide de aynı eğilim görülebilir; seanslar bir süre aksatılır, sonra 'İşler çok yoğun' denerek bırakılır. Terapi odası bunun tersini denemek için güvenli bir yerdir. 'Geçen hafta sorduğunuz bir soru beni kırdı ama söyleyemedim', 'Bazen çok hızlı ilerliyoruz gibi geliyor' ya da 'Önerileriniz bana ödev gibi gelince geriliyorum' gibi cümleler, ilişkinin bu tür bir dürüstlüğü kaldırabildiğini görmenizi sağlar.

Böyle bir konuşmayı ne zaman açtığınız da fark eder. Seansın son iki dakikasında, kapıdan çıkarken söylenen cümleler genellikle konuşulmadan kalır. Seansın başında 'Bugün önce aramızdaki bir şeyi konuşmak istiyorum' demek, ona gerçekten yer açar. Yüz yüze söylemek zor geliyorsa, seanstan önce kısa bir mesajla 'Bir sonraki görüşmede konuşmak istediğim bir konu var' diye haber vermek de bir yoldur. Bu konuşmanın biraz gergin geçmesi doğaldır; önemli olan, gerginliğin ardından ilişkinin nasıl sürdüğüdür.

Klinik psikoloji literatüründe sık tartışılan bir fikir, terapötik ilişkideki küçük kopuşların konuşularak onarılmasının başlı başına değerli bir deneyim olduğudur. İyi bir terapist böyle bir geri bildirimi savunmaya geçmeden dinler, merakla karşılar ve gerekirse temposunu, dilini ya da yaklaşımını ayarlar. Uyumsuzluk sandığınız şey, konuşulduğunda çoğu zaman bir ayar meselesi olarak ortaya çıkar. Bu deneyim terapinin dışına da taşınabilir: memnuniyetsizliği söyleyip ilişkinin sürdüğünü görmek, başka yakın ilişkilerde de benzer bir cesarete zemin hazırlar.

Pratik notlar

• İlk birkaç görüşmeyi bir deneme dönemi gibi düşünmek, kararı tek bir seansın yüküne bırakmamayı kolaylaştırabilir.
• Rahatsız olduğunuz bir anı bir sonraki seansın başında kısaca söylemek denenebilir; tek bir cümle bile konuşmayı başlatmaya yeter.
• Tempo, seans sıklığı ya da format gibi konuları açmak, aksayan şeyin ilişkiden mi yoksa pratik düzenlemelerden mi kaynaklandığını görmeye yardımcı olabilir.
• Seanstan çıkarken nasıl hissettiğinizi birkaç hafta boyunca kısaca not etmek, uyumun yönünü tek bir izlenime bırakmadan görmenizi sağlayabilir.

Terapist değiştirmek ne zaman doğru bir adımdır?

Konuştuktan sonra da duyulmadığınızı hissediyorsanız, terapist değiştirmek meşru bir adımdır ve kişisel bir başarısızlık anlamına gelmez. Kimi durumlarda mesele uyumdan çok ihtiyaçla ilgilidir: çift olarak çalışmak istemek, ergen bir çocuk için destek aramak, belirli bir alanda deneyimli birine ya da psikiyatrik değerlendirmeye ihtiyaç duymak gibi. Örneğin bireysel terapi ile çift süreci aynı terapistle yürütülmez; çift olarak çalışmak istediğinizde başka bir uzmanla eşgüdüm konuşulur. Format, saat ve dil gibi pratik nedenler de geçerlidir. Mümkünse bu kararı bir kapanış görüşmesinde konuşmak, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını bir sonraki sürece taşımayı kolaylaştırır.

Yine de kararı vermeden önce bir şeye bakmak yararlı olabilir. Terapist değiştirme isteği zaman zaman tam da zor bir konuya yaklaşıldığı dönemde belirir; konuşulması güç bir anıya ya da duyguya yaklaşırken terapistten uzaklaşmak istemek anlaşılır bir korunma tepkisidir. Bu isteğin ne zaman başladığını ve neyle birlikte geldiğini konuşmak, onun bir uyumsuzluk mu yoksa yaklaşılan konunun ağırlığı mı olduğunu ayırt etmeye yardımcı olur. Her terapist ilk görüşmeden sonra yanlış geliyorsa, bu tekrarın kendisi de nazikçe merak edilebilir.

Yönlendirme yalnızca danışandan gelmez. Etik bir terapist, ihtiyacınızın kendi çalışma alanının dışında kaldığını gördüğünde bunu açıkça söyler ve sizi uygun bir meslektaşa ya da kuruma yönlendirir; bu bir geri çevrilme değil, mesleki bir sorumluluktur. Saygısızlık, gizliliğin çiğnenmesi ya da terapi dışında bir ilişki kurma girişimi gibi durumlar ise uyum meselesi değil, etik sorunlardır. Böyle bir durumda süreci sonlandırmak ve gerekirse meslek örgütlerine başvurmak hakkınızdır.

Özet

Danışan-terapist uyumu, birbirinden hoşlanmaktan çok zor anlarda da birlikte çalışabilmekle ilgilidir. Aksayan bir şeyi dile getirmek bu ilişkinin doğal bir parçasıdır; gerektiğinde terapist değiştirmek de meşru bir seçimdir. Bu çalışma çerçevesinin size uyup uymadığını en iyi kendi deneyiminiz gösterir; dilerseniz bunu Klinik Psikolog Nesibe Dinç ile bir ilk görüşmede, Antalya'da yüz yüze ya da online olarak deneyimleyebilirsiniz.