Ergen ebeveynliği · 03
Özür Dileyebilen Ebeveyn
Kırıcı bir anın ardından otoriteyi değil güveni büyüten, gerekçesiz ve kısa bir özür hazırlamak için.
Dayandığı yaklaşımlar: İlişkide kopuş ve onarım çalışmaları; utanç ve suçluluk ayrımı. Bu yaklaşımlardan uyarlanmış bir psikoeğitim içeriğidir; terapi veya tanı yerine geçmez.
1 · Hazırlan
Neden bu uygulama?
Ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiler, sanıldığının aksine sürekli bir uyumdan oluşmaz. Bebeklikten itibaren yapılan gözlemler, ebeveyn ile çocuğun birbirinin sinyalini sık sık ıskaladığını ve ilişkiyi besleyen şeyin bu kopuşları fark edip onarmak olduğunu gösteriyor. Ergenlikte kopuşlar daha sert, onarımlar daha bilinçli olmak zorundadır.
Birçok ebeveyn özür dilemenin otoritesini zayıflatacağından korkar. Çoğu zaman tam tersi olur: Otoritesi korkuya değil güvene dayanan bir ebeveyn, sınır koyduğunda da daha çok ciddiye alınır. Ergen, kuralların herkes için geçerli olduğunu görür.
İyi bir özür kısadır ve gerekçe içermez. Davranışı adlandırır, sorumluluğu “ama” olmadan alır, etkiyi tanır ve bir değişiklik söyler. Karşılık beklemez: Affetmek ya da bir şey söylemek, ergenin kendi temposundadır.
Neler gerekiyor?
Başlamadan önce
- Başlangıç için küçük ya da orta büyüklükte bir an seç: bir bağırma, alaycı bir söz, başkalarının yanında yapılan bir eleştiri, tutulmayan bir söz. Büyük kırılmalar için tek bir özür yeterli olmayabilir (bkz. Çeşitlemeler).
- Kâğıdı yatay olarak iki bölüme ayır: üstte “Ne yaptım?”, altta “Neden yaptım?”
- Özrü söyleyeceğin anı önceden düşün: bir kavganın ortası değil, başkalarının olmadığı, ergenin görece sakin olduğu bir an.
- Özrün ardından gelebilecek her tepkiye (omuz silkme, alaycılık, sessizlik, öfke) hazırlıklı ol; hiçbirinin özrü geçersiz kılmadığını hatırla.
2 · Uygula
Adım adım
Her adımda iki not var: ergeninde gözle ve kendinde fark et. İkincisi, bu uygulamanın asıl çalıştığı yer.
Kendinle
Onunla
Adım 1 / 8 · Kendinle
Anı seç
Çocuğuna karşı bir sınırı aştığını düşündüğün yakın bir anı seç. Sesini yükselttiğin, onu küçük düşürdüğün, mahremiyetini ihlal ettiğin ya da verdiğin sözü tutmadığın bir an. Onu birkaç cümleyle yaz.
Nasıl bitirmeli?
Özrü söyledikten sonra kendine de bir cümle söyle: “Zor bir şey yaptım.” Kendi ebeveynlerinden hiç duymadığın bir cümleyi çocuğuna söylemek, kuşaktan kuşağa geçen bir kalıbı değiştirmenin başlangıcı olabilir. Bir gün onun da sana “Yanıldım” dediğini duyarsan, bu konuşmanın izini taşıyor olabilir.
Çeşitlemeler
Yazılı özür
Yüz yüze söylemek çok zor geliyorsa ya da ergen konuşmaktan kaçınıyorsa kısa bir not yaz. Aynı beş parça burada da geçerli. Notu bırak ve cevap bekleme.
Büyük kırılmalar
Günlüğü okumak, çok ağır sözler, uzun süre tutulmayan sözler gibi büyük kırılmalar tek bir özürle onarılmaz. Birden fazla konuşma, değişen davranışlar ve bazen bir aile terapisti gerekebilir.
Ergen özür dilediğinde
Onun özrünü nasıl karşıladığın, senin özrünün öğrettiği kadar şey öğretir. “Teşekkür ederim. Bunu söylemen benim için önemli” demek yeterli; ardından nutuk çekmek özrü cezaya çevirir.
Kardeşlerin önünde yaşanan olaylar
Kırıcı söz kardeşlerin önünde söylendiyse özür yine baş başa olsun. İstersen sonra kardeşlere de kısaca söyleyebilirsin: “Dün ağabeyinize haksızlık ettim, onunla konuştum.”
3 · İçine bak
Bu uygulamada senin içinde neler oluyor?
Özür dilemek kolay bir eylem gibi görünür; ama birçok ebeveyn için en zor şeylerden biridir. Çünkü özür dilemek kendi hatasıyla yüz yüze gelmeyi, utancı taşımayı ve karşı tarafın tepkisini kontrol edememeyi gerektirir. Bu bölüm, özrü zorlaştıran o iç sesleri tanımak için.
Bedeninde
Duygular çoğu zaman önce bedende belirir. Fark ettiklerine dokun; seçimlerin “Sonra” bölümündeki özetine eklenir.
Hissedebileceklerin
Hangisi sende de vardı? Birden fazla seçebilirsin; hiçbiri “yanlış” değil.
Otomatik tepkiler
Düşünmeden, bir anda verdiğimiz tepkiler. Birini aç: altında ne olabileceğini, karşındakinin ne yaşayabileceğini ve bunun yerine neyi deneyebileceğini gör.
“Özür dilerim ama sen de…”AçKapatÖzrün hemen ardından gelen bir “ama”; kendi davranışını ergenin davranışıyla açıklamak ya da dengelemek.
Altında ne olabilir?
Tam sorumluluk almak, asıl konuda (ders, ev işi) ergenin haklı çıkması gibi gelir; özür bir teslimiyete dönüşecekmiş gibi. Utanç tek başına taşınamayacak kadar ağırdır; “ama”, yükün yarısını karşıya devretmenin yoludur. Bazen de “önce o dilesin” denen, özrün ancak karşılıklıysa adil sayıldığı bir evin izi.
Ergen ne yaşayabilir?
Ergen “ama”dan sonrasını duyar; özür bir suçlamaya dönüşür. Kendini savunmaya geçer ve onarım kaybolur. Bir sonraki özre de güvenmez.
Bunun yerine
Özrü ve ergenin payını iki ayrı konuşmaya ayır. Önce yalnızca kendi davranışını sahiplen. Ergenin davranışına dair konuşmayı başka bir zamana bırak; o zaman da suçlama değil, istek olarak kur.
Hiçbir şey olmamış gibi davranmakAçKapatKavganın ardından ertesi sabah her şey normalmiş gibi davranmak, sevdiği yemeği yapmak, bir hediye almak; ama olanı hiç söze dökmemek.
Altında ne olabilir?
Çatışmayı yeniden açma korkusu, “zamanla unutulur” inancı. Bazen de duyguların sözle değil davranışla ifade edildiği bir ailede büyümüş olmak.
Ergen ne yaşayabilir?
Ergen, yaşadığı incinmenin görülmediğini hisseder. Sevgi gösterisini fark eder; ama kendi duygusunun yok sayıldığını da öğrenir. Söze dökülmeyen kopuşlar birikir ve bir gün beklenmedik bir yerden patlar.
Bunun yerine
Jesti söze bağla: “Dün sana bağırdım. Bu doğru değildi.” Kısa bir cümle, hediyeden daha onarıcıdır; jest güzeldir ama sözün yerini tutmaz. İstersen ikisini birlikte yap.
“Ben berbat bir anneyim / babayım.”AçKapatAğlayarak uzun özürler, kendini yerden yere vurmak; ergenden teselli beklemek ya da ergenin “yok, değilsin” demesini beklemek.
Altında ne olabilir?
Kendini yerden yere vurmak, başkasının eleştirisinden önce davranmaktır: “Ben kendimi zaten cezalandırdım.” Utanç, biri yatıştırmadıkça taşınamayacak kadar yoğundur; teselli ergenden beklenir. Bazen de çocukken ebeveyninin duygularını yatıştırmakla görevlendirilmiş olmanın izi; roller bu kez tersinden tekrar eder.
Ergen ne yaşayabilir?
Ergen, ebeveyninin duygularını yatıştırmak zorunda kalır; özür onun için değil ebeveyn için olur. Roller yer değiştirir: Teselli eden çocuk olur ve kendi incinmesi yine görünmez kalır.
Bunun yerine
Özrünü kısa, net ve sakin tut. Duygularını hissedebilirsin; ama onları yatıştırmayı ergenden bekleme. Suçluluğunu kendi destek kaynaklarınla (partner, arkadaş, terapist) işle.
“Hadi artık barışalım.”AçKapatÖzrün ardından hemen karşılık beklemek: sarılma, “tamam” cevabı, ergenin de özür dilemesi; beklenen gelmeyince kırılmak.
Altında ne olabilir?
Belirsizliğe tahammülsüzlük ve ilişkinin hemen düzelmesini isteme. Ortada asılı kalan bir kırgınlık, ebeveyne kontrolsüz ve korkutucu gelebilir.
Ergen ne yaşayabilir?
Ergen, onarımın kendi temposunda olamayacağını hisseder. Zorla gelen bir “tamam” gerçek bir onarım değildir; ergen özrü bir yükümlülük olarak yaşar.
Bunun yerine
Özrünü söyle ve bırak. “Bunu bilmeni istedim” de ve konuyu kapat. Ergenin tepkisi saatler ya da günler sonra gelebilir, belki hiç sözle gelmez; davranışındaki yumuşamada görünür.
Üzerinde düşünmek
Otomatik tepkiyi fark etmek, onu değiştirmenin ilk adımı. Bu yolu sırayla, acele etmeden yürüyebilirsin.
Utancı tanı
Özür dileme düşüncesi içinde neyi harekete geçiriyor? “Kötü bir şey yaptım” mı (suçluluk), “Ben kötü bir ebeveynim” mi (utanç)? Suçluluk onarıma yöneltir; utanç saklanmaya. Utancı fark ettiğinde ona şefkatle eşlik etmek, savunmaya geçme ihtimalini azaltır.
- Hata yaptığımda kendime en sık hangi cümleyi söylüyorum?
- Bu cümle bir hatayı mı, yoksa beni bir bütün olarak mı yargılıyor?
Hiç duymadığın özür
Kendi ebeveynlerinden özür duyduğunu hatırlıyor musun? Duymadıysan, bunun yokluğu sende neye dönüştü? Duyduysan, o an nasıldı? Çocuğuna özür dilemek, bazen kendi hikâyende eksik kalmış bir şeyi tamamlamak gibidir.
- Ebeveynlerimden duymak isteyip duyamadığım bir özür var mı?
- Ailemde hata yapıldığında ne olurdu: konuşulur muydu, örtülür müydü?
- Çocuğuma özür dilediğimde içimdeki çocuk ne hissediyor?
Özrü onun yerinden duy
Ergen için ebeveyninin özür dilemesi, “Benim duygularım önemli; güçlü olan da hata yapabilir ve sorumluluk alabilir” deneyimidir. Bu deneyim, onun da ileride kendi hatalarını sahiplenebilmesinin en güçlü modelidir. Özrün ardından ergenin yaşadığı belki rahatlama, belki şaşkınlık, belki de güvenmekte zorlanmaktır.
- Çocuğum özrümü duyduğunda ne hissetmiş olabilir?
- Onun hatalarını sahiplenmesini kolaylaştıran ya da zorlaştıran ne yapıyorum?
Onarımı davranışa taşı
Özür bir başlangıçtır. Söz verdiğin değişikliği yap; tekrar aynı hatayı yaparsan yeniden onar. Onarımın bir alışkanlığa dönüştüğü bir evde ergen, çatışmaların ilişkiyi bitirmediğini, aksine onarılabildiğini öğrenir.
- Özrümde söz verdiğim değişikliği bu hafta nasıl hayata geçireceğim?
- Aynı hatayı tekrar yaptığımda kendime nasıl davranmak istiyorum?
4 · Sonra
Bu uygulamadan sana kalan
Seçimlerin bir araya getirildi. Bu özet yalnızca bu tarayıcı sekmesinde durur; notun ise hiçbir yere kaydedilmez.
Özetin
- Başlarken
- “Hazırlan” bölümünde nasıl geldiğini seçebilirsin.
- Bedeninde ve içinde fark ettiklerin
- “İçine bak” bölümünde seçim yapmadın.
- Fark ettiğin otomatik tepkiler
- Henüz bir tepki seçmedin. Bazen en çok zorlandığımız tepki, okurken en hızlı geçtiğimiz olur.
Sonrası için sorular
- Özür dilerken en çok hangi kelimede zorlandım?
- Özür dilemek otoritem hakkında neyi sorgulattı?
- Kendi ebeveynlerimden duymak isteyip duyamadığım bir cümle var mı?
- Bu hafta onarımı davranışa nasıl taşıyacağım?
Ne zaman durmalı?
- Fiziksel şiddet, tehdit ya da ağır aşağılama içeren durumlar tek bir özürle onarılamaz; davranışın kendisinin durması ve profesyonel destek gerekir. Çocuğa yönelik şiddet hiçbir koşulda bir “iletişim hatası” değildir; bunu durduramıyorsan kendin için hemen destek al.
- Ergen özrü sürekli reddediyorsa ya da ilişkide uzun süredir derin bir kopukluk varsa aile terapisi bu süreci destekleyebilir.
- Kendi utanç ve suçluluk duyguların günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa kendin için destek almak önemlidir.
Yalnız taşımak zorunda değilsin
Bu uygulama sende zor bir şeye dokunduysa ya da aynı döngü tekrar edip duruyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir.
Ön görüşme için yaz