Çocuk oyunları · 05
Oyuncak Hastanesi
Çocuğun doktor, senin hasta olduğun bir oyunda; bakımı tersinden yaşamak ve zor deneyimlerin oyunda işlenmesine eşlik etmek için.
Dayandığı yaklaşımlar: Sembolik oyun gelişimi; oyun terapisi ilkeleri. Bu yaklaşımlardan uyarlanmış bir psikoeğitim içeriğidir; terapi veya tanı yerine geçmez.
1 · Hazırlan
Neden bu oyun?
İki ile beş yaş arası, sembolik oyunun en yoğun olduğu dönemdir. Çocuk bir tahta parçasını telefona, bir battaniyeyi hastaneye çevirir. Bu oyunlar yalnızca eğlence değil; çocuğun yaşadıklarını anlamlandırma ve sindirme yoludur.
Doktor, aşı, kan alma, dikiş, hastane… Çocuklar bu deneyimlerde çoğu zaman edilgen ve korkmuş taraftadır. Oyunda rolleri tersine çevirdiklerinde, bir zamanlar kendilerine yapılanı bu kez kendileri yapar. Bu tersine çevirme, korkutucu bir deneyim üzerinde ustalık kazanmanın bilinen yollarından biridir.
Bu oyunda yetişkinin görevi doğru tıbbı öğretmek değil, çocuğun hikâyesine tanıklık etmek ve onu takip etmektir. Hasta rolündeki yetişkin aynı zamanda bakım almanın nasıl bir şey olduğunu da yaşar; bakım vermeye alışkın ebeveynler için bu, beklenmedik biçimde zor ya da dokunaklı olabilir.
Neler gerekiyor?
Başlamadan önce
- Oyun alanını sakin bir köşede kurun; battaniye hastane yatağı, minder bekleme salonu olabilir.
- Muayene giysilerin üzerinden yapılır; kimse soyunmaz, mayonun örttüğü bölgeler muayene edilmez. Bu kural sen hastayken de, çocuk hastayken de, kardeşlerle ya da arkadaşlarla oynarken de geçerli.
- Çocuğun son zamanlarda yaşadığı tıbbi deneyimleri hatırla: aşı, hastalık, bir yakının hastanede yatması. Oyunda bunların izlerini görebilirsin; bu yüzden hazırlıklı olmak, şaşırınca otomatik tepki vermeni önler.
- Hasta rolünde olacağını kendine hatırlat: Bu oyunda yön veren sen değilsin.
- Gerçekten hastaysan, yas tutuyorsan ya da evde ağır bir hastalık varsa oyunu ertele ya da hasta rolünü bir pelüşe ver. Oyundaki bakım oyunda kalmalı; çocuk senin gerçek dertlerine bakan kişiye dönüşmemeli.
- Oyuncak şırıngayla bile gerçekten canının acıtılması (sertçe batırma, göze yaklaşma) gerçek bir sınırdır; bunu nasıl, oyunu bozmadan söyleyeceğini düşün.
2 · Oyna
Adım adım
Her adımda iki not var: çocuğunda gözle ve kendinde fark et. İkincisi, bu oyunun asıl çalıştığı yer.
Adım 1 / 6
Hastaneyi birlikte kurun
Oyunun nerede geçeceğine ve kimin ne olacağına çocuk karar versin: “Burası neresi olsun? Doktor kim, hasta kim?” Battaniyeyi, minderleri, pelüşleri yerleştirmek de oyunun parçası.
Nasıl bitirmeli?
Oyunu hasta olarak bir teşekkürle kapat: “Bugün bana çok iyi baktın. Korktuğumda yanımdaydın.” Ardından hastaneyi birlikte toplayın ve oyunu bir kez daha gerçek hayattan ayırın: “Hastane kapandı, şimdi akşam yemeği zamanı.”
Çeşitlemeler
Doktor ziyaretinden önce prova
Ziyaretten birkaç gün önce, gerçekte ne olacaksa onu oynayın: bekleme salonu, tartı, stetoskop, belki aşı. Bilinen şey, bilinmeyenden daha az korkutur.
Hastane yatışı ya da ameliyat sonrası
Zor bir tıbbi deneyimden sonra oyun daha yoğun ve tekrarlı olabilir. Bu doğal; ama çocuk oyunda rahatlamak yerine giderek daha çok sıkıntıya giriyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanından destek almak iyi olur.
Veteriner versiyonu
Hasta bir hayvan oyuncağıyla oynamak, insan hasta oynamaktan daha az doğrudan ve daha güvenli gelebilir. Tıbbi deneyimi çok yakın zamanda yaşamış çocuklar için iyi bir başlangıç.
Bebek bakımı versiyonu
Yeni bir kardeş geldiğinde çocuk bebeğe bakmayı oynamak isteyebilir. Aynı ilkeler geçerli: Hikâyeyi o kursun, sen yardımcı ol. Bebeğe sert davranmasını oyunda yargılamadan karşıla; bu çoğu zaman kardeş kıskançlığının güvenli bir dışavurumudur. Oyuncak bebeğe sertlik oyunda kalabilir; gerçek kardeşin yanında ise gözetim ve net bir sınır gerekir: “Bebeğe vurmak yok; kızgınsan bana gel.”
3 · İçine bak
Bu oyunda senin içinde neler oluyor?
Bu oyunda yetişkin iki alışılmadık şeyle karşılaşır: bakım alan tarafta olmak ve çocuğun hikâyesini düzeltmeden izlemek. Bakım vermeye alışkın ebeveynler için hasta rolü beklenmedik biçimde zor ya da dokunaklı olabilir. Çocuğun oyundaki sertliği ya da kendi ağzından duyulan cümleler de içeride güçlü tepkiler uyandırabilir.
Bedeninde
Duygular çoğu zaman önce bedende belirir. Fark ettiklerine dokun; seçimlerin “Sonra” bölümündeki özetine eklenir.
Hissedebileceklerin
Hangisi sende de vardı? Birden fazla seçebilirsin; hiçbiri “yanlış” değil.
Otomatik tepkiler
Düşünmeden, bir anda verdiğimiz tepkiler. Birini aç: altında ne olabileceğini, karşındakinin ne yaşayabileceğini ve bunun yerine neyi deneyebileceğini gör.
“Sen de çok yoruldun, gel şimdi ben sana bakayım.”AçKapatBakım alır almaz rolü geri çevirmek: Daha iki yara bandı yapıştırılmışken kalkıp doktoru hasta yatağına yatırmak; hemen “borcunu ödemek”.
Altında ne olabilir?
Bakımı ancak karşılığını hemen vererek taşıyabilmek. Borçlu ya da muhtaç görünmek rahatsız eder; bakım veren rol çok daha tanıdıktır. Bazen bakımın hep “ben sana, sen bana” diye döndüğü, karşılıksız bir iyiliğin şüpheyle karşılandığı bir evin izi.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk verdiği bakımın kabul edilmediğini, iyi gelme çabasının yarım kaldığını yaşar. Bakım verebilen biri olma deneyimi, daha başlamadan elinden alınır.
Bunun yerine
Bakımı olduğu gibi al ve yalnızca teşekkür et: “Sen bakınca daha iyi hissediyorum.” Bugün senin işin bakılmak; sıranın sana gelmesi için oyunun bitmesini beklemek zorunda değilsin, ama acele etmek zorunda da değilsin.
“Ama böyle canım yanar, bu kadar iğne olmaz!”AçKapatOyundaki sertliği ahlak dersiyle durdurmak: “Doktorlar insanların canını yakmaz”, “Ayıp, böyle yapılmaz.”
Altında ne olabilir?
Çocuğun saldırganlığına dair kaygı ve bunun “kötü bir şeyin” işareti olduğu korkusu. Bazen de rol o kadar gerçek gelir ki yetişkin gerçekten saldırıya uğramış gibi hisseder.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk korkusunu ve öfkesini oyunda bile göstermemesi gerektiğini öğrenir. Sembolik bir çıkış kapanır; duygu ya içeride kalır ya da oyun dışında, daha az güvenli biçimde ortaya çıkar.
Bunun yerine
Rolde kal ve acıyı oyunbaz bir güvenle karşıla: “Ay! Acıdı ama sana güveniyorum.” Sınırı yalnızca gerçek bir acı varsa koy. Sertlik sürüyorsa merakla sor: “Doktor, bu hastaya neden bu kadar iğne gerekiyor?”
“Tamam, iyileştim!”AçKapatHasta rolünden hızla çıkmak; tedavi başlar başlamaz iyileşmek ve oyunu bir sonraki aşamaya taşımak.
Altında ne olabilir?
Bağımlı ve savunmasız olmanın rahatsızlığı. Birçok ebeveyn, özellikle anneler, “Hastalanmaya vaktim yok” diye yaşar; bakılmak, yük olmak gibi gelir. Hastayken “Bir şeyin yok, kalk” denmiş biri için oyunda bile yatmak huzursuz edicidir.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuğun bakım verme deneyimi yarıda kalır. Birine iyi gelebildiğini, emeğinin bir karşılığı olduğunu yaşama fırsatını kaçırır.
Bunun yerine
Biraz daha hasta kal ve bakım almaya izin ver. Kendine sor: Birinin bana bakması neden zor geliyor? Sonra doktora hasta merakıyla bir soru daha sor: “Yarın kontrole geleyim mi doktor?” Oyunun süresini çocuğun bakımı belirlesin.
“Bak, hiç korkulacak bir şey yok!”AçKapatOyunda ortaya çıkan korkuyu hemen yatıştırmak ya da yok saymak; hikâyeyi zorla mutlu sona bağlamak.
Altında ne olabilir?
Çocuğun gerçek tıbbi deneyimleriyle ilgili suçluluk ya da kaygı; onun korkusunun sende uyandırdığı çaresizlik. Korkuyu ortadan kaldırmak, yetişkine bir şey yapmış olma hissi verir.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuğun korkusu eşlik görmez. Korkunun “olmaması gereken” bir şey olduğunu öğrenir ve bir dahaki sefere onu göstermekten kaçınabilir.
Bunun yerine
Korkuyu hikâyenin içinde adlandır: “Ayıcık çok korkmuş. Korkunca ona ne iyi gelir?” Çocuğun cevabı, onun kendi korkusunda neye ihtiyaç duyduğunu da söyler.
Üzerinde düşünmek
Otomatik tepkiyi fark etmek, onu değiştirmenin ilk adımı. Bu yolu sırayla, acele etmeden yürüyebilirsin.
Rolündeki hissi adlandır
Hasta rolündeyken içinde ne vardı? Rahatlık, sıkılma, savunmasızlık, şefkat? Rolden hızla çıkmak istediysen o isteği adlandır: “Bakım almak bana zor geliyor.” Bu fark ediş, yalnızca oyunla değil, kendi hayatınla ilgili de bir şey söylüyor olabilir.
- Hasta rolünde en çok hangi anda rahatsız oldum?
- Çocuğum bana baktığında içimde ne oldu?
Sana nasıl bakılırdı?
Çocukken hastalandığında sana nasıl bakılırdı? Biri yanında oturur muydu, yoksa “Bir şeyin yok, kalk” mı denirdi? Doktor ziyaretlerinde korktuğunda ne söylenirdi? Bakım almanın sende uyandırdığı his, o günlerden gelen bir iz taşıyor olabilir.
- Hasta olduğumda en çok kimin bakımını hatırlıyorum?
- Korktuğumda bana söylenen cümleleri bugün çocuğuma söylüyor muyum?
- Bugün kendi bakımım için kimden ne istiyorum?
Oyun onun için ne işe yarıyor?
Çocuğun için bu oyun, büyük ve korkutucu bir deneyimi küçük ve yönetilebilir hâle getirmenin yolu. Doktor olduğunda kontrol ondadır; korktuğu şeyi kendisi yapar, böylece o şey biraz daha az korkutucu olur. Oyundaki tekrarlar, bu sindirmenin sürdüğünü gösterir.
- Çocuğumun oyununda hangi gerçek deneyimin izlerini gördüm?
- Oyunda en çok neyi tekrar etti?
Gerçek bakım anlarına taşı
Oyunda öğrendiklerini gerçek ziyaretlere taşı. Ziyaret sırasında da oyundaki gibi önceden haber ver, korkuya alan aç, “dur” demesine fırsat tanı. Gerçek hayatta doktoru ya da iğneyi tehdit olarak kullanma (“Yemezsen iğne yaptırırım”). “Hiç acımayacak” yerine dürüst ol: “Biraz acıyabilir, kısa sürer, ben yanında olacağım.”
- Bir sonraki doktor ziyaretinden önce neyi birlikte prova edebiliriz?
- Çocuğum korktuğunda hangi cümleyi kurmak istiyorum?
4 · Sonra
Bu oyundan sana kalan
Seçimlerin bir araya getirildi. Bu özet yalnızca bu tarayıcı sekmesinde durur; notun ise hiçbir yere kaydedilmez.
Özetin
- Başlarken
- “Hazırlan” bölümünde nasıl geldiğini seçebilirsin.
- Bedeninde ve içinde fark ettiklerin
- “İçine bak” bölümünde seçim yapmadın.
- Fark ettiğin otomatik tepkiler
- Henüz bir tepki seçmedin. Bazen en çok zorlandığımız tepki, okurken en hızlı geçtiğimiz olur.
Sonrası için sorular
- Bakım almak mı, bakım vermek mi bana daha kolay geliyor?
- Çocuğumun oyununda ne gördüm ve bu bana onun yaşadıklarıyla ilgili ne anlattı?
- Oyundaki sertlik ya da korku karşısında içimde ne oldu?
- Çocuğumun korktuğu bir an için bu hafta neyi farklı yapabilirim?
Ne zaman durmalı?
- Gerçek ilaç, iğneli şırınga, pil, küçük ve yutulabilecek parçalar oyun alanında olmamalı; oyuncak setlerin parçalarını da yaşa uygunluk açısından kontrol et.
- Çocuk oyunda rahatlamak yerine sürekli aynı korkutucu sahneyi tekrar ediyor, giderek daha çok sıkıntıya giriyor ya da oyun dışında da kâbus, aşırı korku, uyku sorunları yaşıyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanına danış.
- Oyunda yaşına uygun olmayan cinsel içerikli davranışlar ya da sözler görürsen panik yapmadan oyunu nazikçe sonlandır ve bir uzmana danış.
- Oyun sana zor bir hastalık, kayıp ya da hastane anısını hatırlattıysa bunu ciddiye al; kendin için destek almak da bir bakım biçimidir.
Yalnız taşımak zorunda değilsin
Bu oyun sende zor bir şeye dokunduysa ya da aynı döngü tekrar edip duruyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir.
Ön görüşme için yaz