Çocuk oyunları · 04
Kule Yıkılınca
Emekle kurulan bir kule yıkıldığında, çocuğunun öfkesini ve hayal kırıklığını düzeltmeden, birlikte taşımak için.
Dayandığı yaklaşımlar: Birlikte düzenleme (co-regulation); duygu koçluğu. Bu yaklaşımlardan uyarlanmış bir psikoeğitim içeriğidir; terapi veya tanı yerine geçmez.
1 · Hazırlan
Neden bu oyun?
Hayal kırıklığı küçük çocuğun gündelik hayatının bir parçası: istediği olmaz, yaptığı bozulur, kulesi devrilir. Bu yaşta duyguları düzenlemeye yardım eden beyin sistemleri yıllar içinde, yavaş yavaş olgunlaşır. O zamana kadar çocuk, sakinleşmeyi yanındaki yetişkinle birlikte yaşayarak öğrenir; buna birlikte düzenleme denir.
Bu oyunun amacı hayal kırıklığını önlemek değil, ona eşlik etmek. Yıkılan bir kuleyi hemen yeniden kurmak, “Bunun için ağlanmaz” demek ya da dikkati başka yere çekmek o anı hızla bitirir; ama çocuğun “Bu duygu geçebiliyor ve ben onu birlikte taşıyabiliyorum” deneyimini de elinden alır.
Oyun bilinçli olarak eğlenceli bir yıkımla başlar. Yıkılmak önce bir oyun hâline gelir; sonra gerçek bir hayal kırıklığı geldiğinde hem çocuk hem yetişkin biraz daha hazırlıklıdır. Son adımda yetişkinin kendi kulesi yıkılır ve çocuk, büyük bir insanın hayal kırıklığıyla nasıl baş ettiğini izler.
Neler gerekiyor?
Başlamadan önce
- Ağır, sivri köşeli ya da küçük parçalı bloklardan kaçın; yıkılma bu oyunun doğal bir parçası.
- Çocuğun aç, çok yorgun ya da uykusu gelmiş olmadığı bir zaman seç. Zaten sınırda olan bir çocuk için bugün yalnızca eğlenceli yıkım adımı yeterli olabilir.
- Kendi hâline dürüstçe bak: Gün içinde sabrın tükendiyse, çocuğun ağlamasına eşlik etmek bugün çok zor olabilir. Bunu bilmek, oyunu kısaltmana ya da ertelemene izin verir.
- Bloklar fırlatılırsa ne diyeceğini önceden düşün; o an kelime aramak zorunda kalmamak sesinin sakin kalmasına yardım eder.
2 · Oyna
Adım adım
Her adımda iki not var: çocuğunda gözle ve kendinde fark et. İkincisi, bu oyunun asıl çalıştığı yer.
Adım 1 / 6
Önce yıkmak eğlenceli olsun
Birlikte üç dört bloktan küçük bir kule kurun ve “Bir, iki, üç… güm!” diye birlikte yıkın. Birkaç kez tekrarlayın; çocuk yıkmak isterse yıkan o olsun. Yıkılmak, bu oyunda önce kahkahayla tanışılan bir şey olsun.
Nasıl bitirmeli?
Oyunu, yaşanan duygunun kısa hikâyesini anlatarak bitir: “Bugün kulen yıkıldı, sen çok kızdın. Sonra birlikte üfledik ve yeniden kurdun.” Duygunun başını, ortasını ve sonunu anlatmak, çocuğun zihninde “Büyük duygular gelir, geçer” hikâyesini kurar.
Çeşitlemeler
Karton bardak kulesi
Bardaklar hafiftir ve yıkıldıklarında ses çıkarmaz; ağır bloklardan çekinen ya da yüksek sesten rahatsız olan çocuklar için iyi bir başlangıç.
Kumda kale
Sahilde ya da kum havuzunda dalganın veya suyun kaleyi yıkması, yıkımın kimsenin suçu olmadığı bir hayal kırıklığıdır. Aynı adımlar burada da geçerli.
Kardeş kuleyi yıktığında
Kuleyi bir kardeş yıktıysa iki çocuğun da duygusu var: birinin öfkesi, diğerinin belki mahcubiyeti ya da heyecanı. Önce yıkılanın duygusuna eşlik et, sonra yıkanla “Yıkmak istediğinde ona nasıl sorabilirsin?” diye konuş; suçlu ilan etmeden.
Yapboz ya da çizim versiyonu
Daha büyük çocuklarda hayal kırıklığı bir yapbozun parçası bulunamayınca ya da çizim istediği gibi olmayınca da gelir. Kule yerine bu anlarda aynı sırayı dene: dur, adlandır, birlikte sakinleş, seçimi geri ver.
3 · İçine bak
Bu oyunda senin içinde neler oluyor?
Çocuğun ağlaması ya da öfkesi, yetişkinin içinde en hızlı alarm çaldıran şeylerden biridir. Kimi ebeveyn çaresizlikle hemen düzeltmeye koşar, kimi sabırsızlanır, kimi de kendi öfkesinin yükseldiğini fark eder. Bu tepkiler, çocuğunun acısının sende gerçekten yankılandığını gösterir; ama o yankıyı fark etmek, onu çocuğuna geri yansıtmamak için gereklidir.
Bedeninde
Duygular çoğu zaman önce bedende belirir. Fark ettiklerine dokun; seçimlerin “Sonra” bölümündeki özetine eklenir.
Hissedebileceklerin
Hangisi sende de vardı? Birden fazla seçebilirsin; hiçbiri “yanlış” değil.
Otomatik tepkiler
Düşünmeden, bir anda verdiğimiz tepkiler. Birini aç: altında ne olabileceğini, karşındakinin ne yaşayabileceğini ve bunun yerine neyi deneyebileceğini gör.
“Tamam tamam, ben yaparım, ağlama.”AçKapatKule yıkılır yıkılmaz blokları toplayıp hızla yeniden kurmak; çocuğun duygusu daha başlamadan sorunu ortadan kaldırmak.
Altında ne olabilir?
Çocuğun acı çektiğini görmeye dayanamamak ve çaresizlik hissinden bir an önce kurtulma isteği. Ağlamanın durması çocuk kadar yetişkini de rahatlatır. Bazen de “İyi ebeveyn, çocuğunu hiç üzülmeyecek şekilde korur” inancı.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk hayal kırıklığının ancak bir yetişkin onu ortadan kaldırdığında geçtiğini öğrenebilir. Bir sonraki yıkımda kendi kendine dayanmayı denemek yerine hemen yardım ister ya da ağlamanın yetişkini harekete geçirdiğini fark eder.
Bunun yerine
Önce duyguya yer aç, sonra yardım teklif et: “Yıkıldı ve çok üzüldün.” Ardından sor: “Yardım ister misin, yoksa yanında mı durayım?” Yardım, duygu görüldükten sonra ve çocuk isterse gelsin.
“Bunun için ağlanır mı hiç?”AçKapatDuyguyu küçümsemek ya da geçiştirmek: “Önemli değil”, “Bak, bir sürü blok var”, “Koca çocuk oldun.”
Altında ne olabilir?
Olumsuz duygulara karşı rahatsızlık ve çocuğun “güçlü” olmasını isteme. Çoğu zaman yetişkinin kendisi de duygularının küçümsendiği bir ortamda büyümüştür; o dili tanıdık olduğu için otomatik olarak kullanır.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk duygusunun yanlış ya da fazla olduğunu öğrenir. Bazı çocuklar duygularını saklamaya başlar; bazıları da duyulmak için daha yüksek sesle ağlar.
Bunun yerine
Duyguyu çocuğun ölçüsüyle tanı: “Senin için önemliydi, o yüzden bu kadar üzüldün.” Bir duyguyu tanımak onu büyütmez; aksine çoğu zaman yatışmasını hızlandırır.
“Ağlamayı kesmezsen oyunu bitiriyorum!”AçKapatTehdit, sesin yükselmesi, oyunu cezalandırarak sonlandırmak; çocuğu odasına göndermek.
Altında ne olabilir?
Kendi öfkesi ve tükenmişliği; günün sonunda taşma noktasına gelmiş bir sabır. Çocuğun ağlaması yetişkinin kontrol kaybı ve “beceremiyorum” duygusuna dokunur. Bazen de başkalarının yanında yargılanma korkusu.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuğun hayal kırıklığının üzerine bir de korku eklenir. Büyük duyguların sevdiği insanları uzaklaştırdığını öğrenir; bu da duygularını ya bastırmasına ya da daha kontrolsüz yaşamasına yol açabilir.
Bunun yerine
Öfkenin yükseldiğini fark ettiğinde önce kendini düzenle: Bir adım geri çekil, yavaş nefes al. Sınır gerekiyorsa duyguya değil davranışa koy: “Ağlayabilirsin. Blok fırlatmak yok.” Kızdıysan sonra onar.
“Aaa, bak orada ne var!”AçKapatDikkati başka yere çekmek: bir oyuncak, ekran, atıştırmalık; duygu adlandırılmadan konuyu değiştirmek.
Altında ne olabilir?
Duyguyu hızla bitirme isteği ve bebeklikte işe yaramış bir yöntemin alışkanlığı. Bazen de duyguyla nasıl kalınacağını bilmemenin getirdiği tedirginlik.
Çocuk ne yaşayabilir?
Kısa vadede işe yarar; ama duygu atlanır. Çocuk duygunun birlikte taşınıp geçebildiğini deneyimleyemez ve zor duygularla karşılaştığında kaçmayı öğrenebilir.
Bunun yerine
Önce duyguyu tanı, sonra gerekirse dikkatini yönlendir: “Çok üzüldün. Hadi birlikte biraz nefes alalım, sonra ne yapmak istediğine bakarız.” Dikkat dağıtmak her zaman yanlış değildir, özellikle çok küçük çocuklarda; yeter ki duygunun yerini almasın.
Üzerinde düşünmek
Otomatik tepkiyi fark etmek, onu değiştirmenin ilk adımı. Bu yolu sırayla, acele etmeden yürüyebilirsin.
“Hemen düzelt” sesini yakala
Çocuğun ağlamaya başladığı an sende ne oluyor? O ilk saniyeyi yakalamaya çalış: belki bir sıkışma, belki bir öfke dalgası, belki de “Hemen düzelt” diyen bir ses. Alarmı fark etmek, ona göre davranmak zorunda olmadığını görmenin başlangıcıdır.
- Çocuğum ağlamaya başladığında bedenimde ilk ne oluyor?
- O an en çok hangi davranışa çekiliyorum: düzeltmek, susturmak, uzaklaşmak?
Ağladığında sana ne söylenirdi?
Çocukken üzüldüğünde ya da öfkelendiğinde yetişkinler ne yapardı? Teselli eder miydi, kızar mıydı, görmezden mi gelirdi? “Ağlama” mı denirdi, “Gel, anlat” mı? Bugün çocuğunun ağlamasına verdiğin tepki, o zaman sana verilen cevabın bir devamı ya da tam tersi olabilir.
- Çocukken ağladığımda en sık duyduğum cümle neydi?
- Ailemde öfke ve hayal kırıklığı nasıl karşılanırdı?
- Ağladığımda yanımda nasıl bir yetişkin olmasını isterdim?
Yıkılan kule onun için neydi?
Çocuğun için yıkılan kule, birkaç bloktan fazlası: emeğinin, planının, “Ben yapabilirim” duygusunun bir anda dağılması. Yetişkinin ölçüsüyle küçük olan, çocuğun dünyasında büyüktür. O an onun ihtiyacı çözüm değil, yalnız olmadığını hissetmek.
- Kule yıkıldığında çocuğumun yüzünde ne gördüm?
- Sakinleştiğinde ona en çok ne yardım etti?
Fırtınadan sonra onar
Sabrın tükendiyse, bağırdıysan ya da oyunu sertçe bitirdiysen, bu ilişkinin bozulduğu anlamına gelmez. Sakinleştikten sonra yapılan kısa bir onarım, çocuğa büyük duyguların ilişkiyi bitirmediğini gösterir: “Kulen yıkıldığında sana bağırdım. Ben de yorgundum ve sinirlendim. Bu senin suçun değildi.”
- Bu hafta sabrımın tükendiği bir an oldu mu? Sonra ne yaptım?
- Kendi tükenmişliğim için bu hafta neye ihtiyacım var?
4 · Sonra
Bu oyundan sana kalan
Seçimlerin bir araya getirildi. Bu özet yalnızca bu tarayıcı sekmesinde durur; notun ise hiçbir yere kaydedilmez.
Özetin
- Başlarken
- “Hazırlan” bölümünde nasıl geldiğini seçebilirsin.
- Bedeninde ve içinde fark ettiklerin
- “İçine bak” bölümünde seçim yapmadın.
- Fark ettiğin otomatik tepkiler
- Henüz bir tepki seçmedin. Bazen en çok zorlandığımız tepki, okurken en hızlı geçtiğimiz olur.
Sonrası için sorular
- Çocuğumun hayal kırıklığına verdiğim ilk tepki genellikle ne oluyor?
- Ağlamasının ortasında yanında kalabildiğim bir an oldu mu? Bunu mümkün kılan neydi?
- Kendi hayal kırıklıklarımla nasıl baş ediyorum ve çocuğum bunu nasıl görüyor?
- Bu hafta kendi sakinliğimi korumak için neye ihtiyacım var?
Ne zaman durmalı?
- Bloklar çocuğa ya da başkasına zarar verecek biçimde fırlatılıyorsa oyunu kısa bir cümleyle durdur ve çocuğu güvenli bir yere al; sakinleşince devam etmek zorunda değilsiniz.
- Öfke nöbetleri çok sık, çok uzun ya da çok yoğunsa (ör. başını vurma, kendine zarar verme, saatlerce süren ağlamalar) ya da yaşıtlarına göre belirgin biçimde farklıysa bir çocuk ruh sağlığı uzmanına danışmak iyi olur.
- Çocuğunun ağlaması karşısında sık sık kontrolünü kaybettiğini, bağırdığını ya da sert davrandığını fark ediyorsan bu, kendin için destek almanın zamanı olabilir. Yorgun ve yalnız bir ebeveyn de desteğe ihtiyaç duyar.
Yalnız taşımak zorunda değilsin
Bu oyun sende zor bir şeye dokunduysa ya da aynı döngü tekrar edip duruyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir.
Ön görüşme için yaz