Çocuk oyunları · 03
Bana Nasıl Dokunulsun?
Tüyler, fırçalar ve kumaşlarla; çocuğunun “hayır”ının da “evet”inin de duyulduğu bir dokunma oyunu.
Dayandığı yaklaşımlar: Beden güvenliği ve rıza eğitimi; bağlanma kuramı. Bu yaklaşımlardan uyarlanmış bir psikoeğitim içeriğidir; terapi veya tanı yerine geçmez.
1 · Hazırlan
Neden bu oyun?
Dokunmak, bu yaşta bağlanmanın temel dilidir. Amaç dokunmayı azaltmak değil, dokunmayı çocukla birlikte kurmaktır: nerede, nasıl, ne kadar süreyle.
“Hayır” dediğinde durulan, “devam” dediğinde devam edilen bir çocuk, bedeninin sinyallerinin önemli olduğunu ve sevilmek için bu sinyallerden vazgeçmek gerekmediğini öğrenir. Bu deneyim, ileride hem kendini korumanın hem de başkalarının sınırlarına saygı duymanın zeminine katkı verir.
Bu oyun bir “iyi dokunuş – kötü dokunuş” dersi değildir; beden güvenliği eğitimi ayrıca ve yaşa uygun biçimde yapılmalıdır. Burada odak, rızanın gündelik ilişkinin içinde yaşanmasıdır. Her temas isteğe bağlı değildir — oto koltuğu, ilaç, burun silme gibi bakım ve güvenlik temasları gerekir — ama onlarda da önceden haber vermek ve nazik olmak her zaman mümkündür.
Neler gerekiyor?
Başlamadan önce
- Sakin bir an seç: Çocuk çok yorgun, aç ya da aşırı uyarılmış değilken.
- Kendi hâline bak: Gün boyu çok dokunulmuş, kucakta taşımaktan yorulmuşsan oyunu kısa tut ya da rol değişimi adımında sınırını rahatça söyle.
- Dokunma bölgeleri el, kol, sırt ve ayakla sınırlı; yüz ve mayonun örttüğü bölgeler bu oyunun dışında. Bu kural rol değişiminde ve kardeşlerle oynarken de geçerli. Oyun çocuğun ebeveyni ya da birincil bakım vereniyle, giyinikken, evin ortak alanında oynanır.
- Gıdıklama bu oyunun parçası değil; çocuk gülerken bile “dur”un hemen işe yaradığı bir alan kurmak istiyoruz.
2 · Oyna
Adım adım
Her adımda iki not var: çocuğunda gözle ve kendinde fark et. İkincisi, bu oyunun asıl çalıştığı yer.
Adım 1 / 6
Dokuları tanıyın
Dokuları önce kendi ellerinizde deneyin. Tüyü kendi avucunda gezdir ve betimle: “Bu çok hafif, gıdıklıyor gibi.” Havluyu: “Bu biraz pürüzlü.” Çocuk da kendi elinde denesin ve hangisini sevdiğini söylesin ya da göstersin.
Nasıl bitirmeli?
Bitişi de çocuk seçsin: “Son bir dokunuş mu, yoksa bitirelim mi?” Ardından onun seçtiği bir biçimde vedalaşın: sarılmak, el çakmak ya da yalnızca gülümsemek. Gün içinde bakım temaslarında da aynı dili kullanmayı dene: “Şimdi burnunu sileceğim.” “Ayakkabını giydirmek için ayağına dokunacağım.”
Çeşitlemeler
2 yaş ve sözel olmayan çocuklar
Sözlü “evet” yerine bedeni izle: Uzatılan kol devam, çekilen el dur demektir. Her dokunuştan önce yine sor; çocuk cevabın sözünü bilmese de sorulmanın tonunu öğrenir.
Duyusal hassasiyeti olan çocuk
Hafif dokunuş bazı çocuklara rahatsız edici, sıkı basınç ise sakinleştirici gelir. Tüy yerine yumuşak bir topla sırtta yuvarlamak ya da battaniyeyle sıkıca sarmalamak gibi seçenekler dene.
Boğuşma oyunlarını seven çocuk
Aynı ilke yastık güreşinde de geçerli: Önceden bir dur işareti belirle ve “dur” denince herkes heykel olsun. Hareketli oyunda dur işaretinin işe yaraması, çocuğun güvenle coşabilmesini sağlar.
Kardeşlerle
Kardeşler birbirine dokunurken sen “dur hakemi” ol: İkisinin de dur işaretinin hemen işe yaradığından emin ol. Kardeşler arasında sınıra saygıyı övmek, en çok bu oyunda anlam kazanır.
3 · İçine bak
Bu oyunda senin içinde neler oluyor?
Dokunma, ebeveynin içinde en derin katmanlara ulaşan deneyimlerden biridir. Çocuğun sarılmayı reddetmesi küçük bir sahne gibi görünse de sevilme ihtiyacına, ebeveynlik değerine ve kendi bedeninin geçmişine dokunur. Bu oyunda bazı ebeveynler kırılır, bazıları utanır, bazıları da kendi sınırlarını ne kadar az söyleyebildiklerini fark eder.
Bedeninde
Duygular çoğu zaman önce bedende belirir. Fark ettiklerine dokun; seçimlerin “Sonra” bölümündeki özetine eklenir.
Hissedebileceklerin
Hangisi sende de vardı? Birden fazla seçebilirsin; hiçbiri “yanlış” değil.
Otomatik tepkiler
Düşünmeden, bir anda verdiğimiz tepkiler. Birini aç: altında ne olabileceğini, karşındakinin ne yaşayabileceğini ve bunun yerine neyi deneyebileceğini gör.
“Bir öpücük vermezsen küserim.”AçKapatSevgiyi dokunmaya bağlamak: küsme, üzgün yüz, şakayla karışık sitem; “Annesini sevmiyor demek” gibi sözler.
Altında ne olabilir?
Sevildiğini dokunma üzerinden hissetme ihtiyacı ve çocuğun “hayır”ını sevginin geri çekilmesi gibi yaşamak. Bazen yetişkin, kendi yorgunluğunu ya da yalnızlığını çocuğun bedenine yaslanarak yatıştırır; o zaman çocuğun “hayır”ı yalnızca bir ret değil, bir teselli kaynağının kapanması gibi gelir.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk, sevdiği birinin duygularını korumak için bedeninin sinyallerinden vazgeçmesi gerektiğini öğrenir. Bu, ileride baskı karşısında “hayır” demeyi zorlaştırabilir: “Hayır dersem o üzülür, üzülürse benim suçum.”
Bunun yerine
Kabul et ve sevginin başka bir yolunu göster: “Şimdi öpmek istemiyorsun, tamam. El sallayabilirsin ya da ‘görüşürüz’ diyebilirsin.” Kırgınlığını hissedebilirsin; ama onu çocuğa taşıtma, kendi içinde ya da bir yetişkinle paylaş.
“Hadi, dedenin elini öp.”AçKapatBayramda, akraba ziyaretinde ya da misafir karşısında çocuğu el öpmeye, sarılmaya, öpülmeye, kucağa oturmaya yönlendirmek; istemediğinde mahcup bir gülümsemeyle özür dilemek.
Altında ne olabilir?
Saygısız görünme, ayıplanma ya da kötü ebeveyn olarak yargılanma korkusu. Kültürel olarak sevgi gösterisinin bir saygı borcu sayıldığı bir ortamda büyümek; yakınlarını kırmamak için çocuğun sınırını ikinci plana atmak.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk, başkalarının rahatının kendi bedeninin sinyallerinden daha önemli olduğunu öğrenir. Sevdiği yetişkin onu desteklemediğinde kendi “hayır”ının da bir değeri olmadığını düşünebilir.
Bunun yerine
Ziyaretten önce çocuğa seçenekleri söyle: “Dedenin elini öpebilirsin, el sıkışabilirsin ya da ‘iyi bayramlar’ diyebilirsin.” Büyüğe de sıcak bir dille sen açıkla: “Bugün ‘iyi bayramlar’ demeyi seçti, sizi çok seviyor.” Saygı çocuğun bedeninden değil, sizin ilişkinizden geçer; çocuğun sınırını sevdiği yetişkinin savunması da onun için güçlü bir deneyimdir.
Gülüyor diye gıdıklamaya devam etmekAçKapatÇocuk gülerken “dur” dediğinde, gülüyor diye devam etmek; “Aslında hoşuna gidiyor” diye düşünmek; boğuşma oyunlarında itirazları duymamak.
Altında ne olabilir?
Oyunun keyfinden kopmak istememek ve gülmenin rıza olduğunu sanmak. Bazı yetişkinler de çocukken böyle gıdıklanmış ve itirazlarının duyulmadığı anları komik bulmayı öğrenmiştir.
Çocuk ne yaşayabilir?
Gıdıklanırken gülmek bir refleks olabilir; çocuk keyif almasa da güler. “Dur” dediğinde devam edilmesi, sözlerinin bedeni üzerinde etkisiz olduğu mesajını verir; bu da ileride sınırını sözle ifade etmeye olan güvenini zayıflatabilir.
Bunun yerine
“Dur” sözünü her zaman, gülerken bile, hemen durma sinyali olarak kabul et. Sonra sor: “Devam edeyim mi?” Çocuk “evet” derse devam edebilirsin. Bu küçük duraklama, oyunun keyfini bozmaz; güveni büyütür.
Temastan tamamen çekilmekAçKapatRıza konusunu öğrendikten sonra sarılmayı, kucağa almayı kesmek; her dokunuştan önce tedirgin olmak; çocuk yaklaştığında da mesafeli kalmak.
Altında ne olabilir?
“Yanlış bir şey mi yapıyorum?” kaygısı. Kendi bedenine izinsiz dokunulmuş ebeveynlerde ve kızıyla temas konusunda tedirgin olan babalarda, sınır konusu açılınca temastan bütünüyle çekilmek yaygındır. Bazen de bir “hayır”ın incinmişliği soğuk bir mesafeye dönüşür.
Çocuk ne yaşayabilir?
Çocuk, sınır koymanın yakınlığı kaybetmek anlamına geldiğini öğrenebilir. Oysa amaç, “hayır” dendiğinde de ilişkinin sıcak kalmasıdır; sınır ile sevgi bir arada var olabilmelidir.
Bunun yerine
Teklif etmeye devam et: “Sarılmak ister misin?” Hayır derse “Tamam, istediğinde buradayım” de; yaklaştığında sıcak kal. Rıza temastan vazgeçmek değil, temasa birlikte karar vermektir.
Üzerinde düşünmek
Otomatik tepkiyi fark etmek, onu değiştirmenin ilk adımı. Bu yolu sırayla, acele etmeden yürüyebilirsin.
“Hayır”ın sende neye dokunduğuna bak
Çocuğun reddettiği, “dur” dediği ya da senin dokunulmak istemediğin anlarda duyguna bir isim ver: “Şu an kırıldım.” “Şu an mahcubum.” “Şu an dokunulmak istemiyorum.” Duyguyu adlandırmak, onu çocuğa bir sitem ya da ısrar olarak taşıma ihtimalini azaltır.
- Çocuğum “hayır” dediğinde ilk aklımdan geçen cümle neydi?
- Bugün kendi bedenim dokunulmaya ne kadar açıktı?
Kendi bedeninin hikâyesi
Çocukken bedenine nasıl davranılırdı? Öpülmek istemediğinde “ayıp” denir miydi? Gıdıklanırken “dur” dediğinde durulur muydu? Kendi sınırlarının duyulduğu ya da duyulmadığı anılar, çocuğunun sınırlarına verdiğin tepkileri etkileyebilir. Bu sorular zor anılar uyandırırsa durmak ve destek almak, kendine gösterebileceğin en önemli özendir.
- Çocukken “hayır” dediğimde bedenimle ilgili ne olurdu?
- Ailemde sevgi dokunarak mı, sözle mi, yaparak mı gösterilirdi?
- Bugün kendi bedenim için sınır koymak bana ne kadar kolay?
Durulmak onun için ne demek?
“Dur” dediğinde durulmak, çocuk için gücün ilk deneyimlerinden biridir: Söylediğim şey, sevdiğim birinin davranışını değiştirebiliyor. Bu deneyim, “Bedenim benim ve beni seven biri buna saygı duyuyor” duygusunun temelidir.
- Çocuğum durduğumu gördüğünde yüzünde ne vardı?
- Çocuğumun yakınlığı en çok hangi yolla sevdiğini fark ettim?
Gündelik hayata taşı
Banyo, giyinme, burun silme gibi zorunlu temaslarda seçenek her zaman olmayabilir; ama haber vermek ve nazik olmak her zaman mümkündür. Sevgi temaslarında ise seçimi çocuğa bırak. Bir gün “dur”unu duymadan devam edersen onar: “Dün sen dur dedin, ben bir an daha gıdıkladım. Bu doğru değildi. Senin ‘dur’un benim için önemli.”
- Gün içinde haber vermeden yaptığım temaslar hangileri?
- Bir sonraki aile ziyaretinde çocuğumun sınırını nasıl destekleyebilirim?
4 · Sonra
Bu oyundan sana kalan
Seçimlerin bir araya getirildi. Bu özet yalnızca bu tarayıcı sekmesinde durur; notun ise hiçbir yere kaydedilmez.
Özetin
- Başlarken
- “Hazırlan” bölümünde nasıl geldiğini seçebilirsin.
- Bedeninde ve içinde fark ettiklerin
- “İçine bak” bölümünde seçim yapmadın.
- Fark ettiğin otomatik tepkiler
- Henüz bir tepki seçmedin. Bazen en çok zorlandığımız tepki, okurken en hızlı geçtiğimiz olur.
Sonrası için sorular
- Çocuğumun “hayır”ını duyduğumda içimde ne oldu?
- Kendi bedenim için “hayır” demek bana ne kadar kolay geliyor?
- Gün içinde çocuğuma dokunmadan önce haber verdiğim anlar hangileri, haber vermediklerim hangileri?
- Çocuğumun bedeniyle ilgili hangi sınırını başkalarına karşı savunmam gerekiyor?
Ne zaman durmalı?
- Çocuk dokunma sırasında donuyorsa, çok korkuyorsa ya da yaşına uygun olmayan cinsel içerikli oyunlar ve sözler sergiliyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanına danış.
- Çocuğun bedensel güvenliğine yönelik bir istismar şüphen varsa ya da çocuğun bir şey anlatırsa: Sakin kal, sözünü kesmeden dinle ve “Bana söylediğin için teşekkür ederim, sana inanıyorum” de. Ayrıntı için tekrar tekrar sorma, yönlendirici sorular sorma, olayı kendin araştırmaya çalışma; bu, çocuğun sonraki anlatımını ve süreci zorlaştırabilir. ALO 183’ü ara; acil durumda 112.
- Oyun sende zorlayıcı anılar uyandırdıysa durmak doğru bir karardır. Bu anılarla ilgili kendin için profesyonel destek almayı düşünebilirsin.
- Çocuğun dokunmaya karşı tepkileri (aşırı kaçınma ya da sürekli derin basınç arama) günlük yaşamını zorluyorsa bir ergoterapist ya da çocuk psikoloğuyla görüşmek faydalı olabilir.
Yalnız taşımak zorunda değilsin
Bu oyun sende zor bir şeye dokunduysa ya da aynı döngü tekrar edip duruyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir.
Ön görüşme için yaz